143 / 12 - عمر خان روز نوزدهم ماه دكابر مطابق سال 1862 ميلادى بر تخت حكمرانى بخارا جلوس نموده . . . بر پايهء نوشته‌هاى عصرى ، تاريخ درست آن ( 1215 ه . ق / 1826 م ) مىباشد . عمر خان بايد به جاى من جلوس كند . 143 / 21 - كوندوز / قندوز نويسندهء اثر ، اين نام را با ريخت « كوندوز » و « گوندوز » آورده . و امروز از آن به نام « قندوز » كه كوتاه شدهء قهندژ است ، ياد مىشود . با همهء ارج و ارزى كه اين شهر در درازناى تاريخ داشته ، متأسفانه جغرافيدانان ، به آن نپرداخته‌اند . مينورسكى « ولوالج » را همان قندز ( كهن‌دژ ) مىداند كه اصطخرى از آن به نام « ورواليز » جزو شهرهاى تخارستان باستانى ياد كرده است . در حالى كه بارتولد و ماركوارت ، محلّ قندز را در نزديك « ورواليز » مىدانند . حواشى حدود العالم / 182 ؛ ترجمهء مسالك و ممالك / 217 ، 218 ؛ وهرود و ارنگ / 53 ؛ جغرافياى تاريخى ايران / 62 . در روزگار غزنويان ، بيهقى تنها مورّخى است كه در ضمن شرح احوال على قهندزى ، از ولايت قهندز و حصار مستحكم آن ياد كرده است . تاريخ بيهقى / 891 . ولايت قندز و حصار محكمى كه بيهقى از آن نام برده ، شايد در سده‌هاى واپسين شهر « ورواليز » را تحت الشعاع قرار داده و آن شهر نيز به قندوز معروف گرديده است ؛ زيرا در سده‌هاى ميانه شهر به طور كلى در اطراف قهندز با شهرستان يك جا بود . چنانچه ابو الفداء در اين باره چنين مىنويسد : « قهندز اسم جنس است براى هر قلعه‌اى كه در وسط شهر بزرگ باشد . و كمتر شهرى است از خراسان و ماوراء النهر كه « قهندز » نداشته باشد . چنان كه نيشابور و سمرقند و هرات و مرو و بخارا را هر يك قهندزى است و گروهى از فضلا بدين قهندزها منسوب‌اند » . تقويم البلدان / 512 . در دورهء اسفبار چنگيز خان ( سدهء 13 م ) از قندز به عنوان پايتخت مخصوص خان ياد مىشود . جغرافياى تاريخى ايران / 62 . پس از يورش مغولان به خراسان ، ابن بطوطه نخستين جهانگردى بوده كه اين شهر را ديده و نام آن را « قندوس » ثبت كرده و از آبادانى و